इलाम, असार ३ गते । भारतमा चिया निकासी बर्सेनि ठप्प हुन थालेपछि चिया किसान र व्यवसायीले अबको समाधान तेस्रो मुलुुक निकासी हुन सक्ने बताएका छन् । भारतबाट नेपाली चिया निर्यातमा पटक पटक कडाइ गरेर अघोषित रूपमा निर्यात ठप्प बनाउने काम भइरहँदा त्यसको विकल्प तेस्रो मुलुक नै भएको व्यवसायीको भनाइ छ ।

किसान, उद्योगी र सरकारले भारतमा चिया ठप्प भएको विषयलाई समस्याभन्दा पनि अवसरका रूपमा लिनु पर्छ । किनकि सधैँ नेपालको बजार भारत नै हो भन्ने भ्रम चिर्ने समय अहिले आएको छ । इलामको जसबिरेस्थित जसबिरे चिया उद्यागका सञ्चालक गृष्म सुब्बाले भन्नुभयो । उहाँले पटक पटक आउने यो समस्याको दीर्घकालीन समाधान खोज्नुपर्ने बताउनुभयो ।

चीन, जर्मन, रुसलगायतका सातभन्दा बढी मुलुकमा चिया पठाउने सुब्बाले अबको मुख्य र सजिलो बाटो चीनसँग ‘जीटुजी’ सम्झौता सरकारले गर्नुअघि बढ्नुपर्ने बताउनुभयो । चीनमा नेपाली चिया मन पराइने र राम्रोसँग बिक्री हुने हुँदा सोही बाटो भएर विश्वभर जान सक्ने उहाँको बुझाइ छ । चिनियाँ व्यापारी नेपाल आउन खोजिरहेको तर त्यसका लागि आधिकारिक व्यापार सम्झौता नहुँदा समस्या रहेको भन्दै सुब्बाले अहिले साना पोका बनाएर कुरियरमार्फत चिया पठाउनु परेको बाध्यता सुनाउनुभयो ।

सन् २००९ देखि तेस्रो मुलुकमा चिया निर्यात गरिरहनुभएका इलामको सूर्योदय नगरपालिकाको सुन्दरपानी टी स्टेटका सञ्चालक उदय चापागाईं पनि तेस्रो मुलुक नै नेपाली चियाको विकल्प भएको बताउनुहुन्छ । स्विट्जरल्यान्डको संस्था आइओएमबाट अर्गानिक प्रमाणीकरण भएर नौ मुलुकमा निकासी भइरहेको चियामा पछिल्लो पटक भारतले अपजस लगाएको उहाँको बुझाइ छ । प्रमाणीकरण भएर तेस्रो मुलुक जाने तर भारतको ल्याबमा त्यही चियाको परीक्षण रिपोर्ट फेल हुने ? भन्ने प्रश्न गर्दै उहाँले यो त भारतले नेपाली चिया रोक्न खोजेको प्रत्यक्ष प्रमाण रहेको दाबी गर्नुभयो ।

नेपाल–भारत सीमाक्षेत्रमा भारतीय उद्योगले नेपाली हरियो पत्ती लगेर उनीहरूका नामबाट चिया उत्पादन गर्ने, त्यही हरियो पत्ती नेपालमा तयार भएर भारत जाँदा सटिफाई नहुने चिया रोक्नुको अर्को प्रमाण भएको चापागाईं बताउनुहुन्छ ।

जर्मनी, बेल्जियम, लक्जेम्बर्ग, हल्यान्ड र बेलायतमा एकमहिने लामो चियासम्बन्धी कार्यक्रममा सहभागी भएर हिजो मात्र नेपाल फर्कनुभएका चापागाईंले सरकारले आर्थिक कूटनीति अवलम्बन गरेर तेस्रो मुलुकमा चिया निर्यातको विकल्प दिनुपर्ने बताउनुहुन्छ ।

अहिले रोकिएको नेपाली चियाको बजार पनि सहज रहेको तर सरकारले आर्थिक कूटनीतिक पहल गर्न आवश्यक रहेको चापागाईं बताउनुहुन्छ । “अहिले रोकिएको चियाको बजार टर्की, पाकिस्तान, इरानसहित खाडी मुलुक राम्ररी निकासी हुन सक्छ तर उद्योगीको पहलले मात्र हुँदैन सरकारको अग्रसरता हुनु पर्छ,” चापागाईंले भन्नुभयो ।

“भारतको भन्दा नेपाली चियाको गुणस्तर राम्रो छ, भारतले आफ्नो चियाको गुणस्तर कम भएको र नेपाली चियाको माग उच्च भएकाले बजार छेक्ने रणनीति लिएको हो । त्यो चिर्न नेपाल सरकार लाग्नु पर्छ,” उहाँको भनाइ छ ।

कोभिड–१९ को समयमा समेत चिया उद्योग सञ्चालन गरेका चापागाईं भने पूर्ण अर्गानिक रहेका आफ्ना किसानको बगान र गोर्खा टी स्टेट चियाको मुख्य समयमा बन्द नहुने अडानमा हुनुहुन्छ । “मैले पटक पटक सरकार, अर्थ, परराष्ट्र, कृषि मन्त्रालय र मन्त्री, सचिवसँग छलफल गरेको छु, नेपाली चियालाई तेस्रो मुलुक कसरी पठाउन सकिन्छ भन्नेमा अब पनि छलफल हुन्छ । सरकारलाई एउटै मात्र आग्रह नेपाली चिया हाम्रो मुलुकको दीर्घकालीन सम्पत्ति हो भनेर सरकारले लिइदिनु पर्छ,” चापागाईंले भन्नुभयो ।

किसानहरूको संस्था केन्द्रीय चिया सहकारी सङ्घले नेपाली चियाको बजार व्यवस्थापन गर्न र बन्द भएका उद्योग खोल्ने वातावरण तयार गर्न सरकारलाई आग्रह गरेको छ । चियाको मुख्य सिजनमा उद्योग बन्द हुँदा साना किसानको जीवन निर्वाहमा थप ठुलो समस्या भएको भन्दै सङ्घले एक अपिलमार्फत सरकारलाई नेपालमै चियाको अक्सन सेन्टर स्थापना गर्न आग्रहसमेत गरेको छ । सङ्घले पनि तेस्रो मुलुकका लागि चियाको बजारको ढोका खोल्न सरकारलाई आग्रह गरेको छ ।

राष्ट्रिय चिया तथा कफी विकास बोर्डका प्रतिनिधि इन्द्र अधिकारीले अहिलेको समस्याको समाधान सरकारबाटै सम्भव रहेको बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “वर्षमा ३६ देखि ४० पटक चिया टिप्नु पर्छ, दुई दिन ढिलो हुँदा गुणस्तर खस्किन्छ, त्यस कारण चियाको समाधान चाँडो खोजियोस् भनेर हामीले माथि पनि भनिरहेका छौँ ।

सरकारले भने चियाको विषयमा के गर्दै छ भन्ने किसान र उद्योगीलाई खास जानकारी छैन । प्रधानमन्त्रीको सचिवालयबाट फोनमार्फत उद्योगीलाई चियाको समाधान के हुन सक्छ लेखेर पठाउन भनियो । हामीले हिजो मात्र सबै कुरा लेखेर पठाएका छौँ । त्यसपछि के हुन्छ भन्ने जानकारी छैन । असार १ गतेदेखि चिया उद्योग बन्द हुँदा हजारौँ चिलो हरियो पत्ती किसानको बगानमै नष्ट हुने अवस्थामा छ ।
कोकिला ढकालले आजको गोरखापत्र दैनिकमा समाचार लेख्नुभएको छ।